Hoe data helpt de Eindhovense lucht zo schoon mogelijk te krijgen
Wie in Eindhoven woont, ademt elke dag een andere mix in van uitlaatgassen, stofdeeltjes en frisse lucht. Maar waar precies de lucht het meest vervuild is en wie daar het meest last van heeft, bleef lang gissen. Daarom werken gemeente Eindhoven, TNO, Zicht op Data, TU/e en Fontys binnen Eindhoven Engine aan DynaPopeX: een vernieuwende aanpak die laat zien op welke plekken inwoners een hoge concentratie fijn- en stikstofdioxide inademen én hoe de stad daar gericht iets aan kan doen. Dankzij steun uit de Regio Deal-gelden zijn die inzichten nu scherper dan ooit.
Voor Rob Gerardts, afdelingshoofd Gezonde en Fysieke Leefomgeving bij de gemeente Eindhoven, waren de aangescherpte WHO-richtlijnen uit 2021 een duidelijk signaal. ‘We moesten in actie komen. Maar we wilden niet alleen een norm afvinken, het gaat om gezondheid. En de vraag wat luchtkwaliteit betekent voor inwoners op de plekken waar ze dagelijks komen. Als we die gevolgen scherp krijgen, kunnen we betere keuzes maken in de ruimtelijke ordening.’ De gemeente werkte al vijf jaar samen met TNO aan een regionaal meetnet in Zuidoost-Brabant. Dat leverde al waardevolle data op, maar doordat alle bronnen worden samengebracht binnen DynaPopeX, ontstaat er nu een compleet beeld. ‘Van meetkastjes aan lantaarnpalen tot luchtkwaliteitsmodellen, en van fietsroutes tot druktemetingen: alles valt samen. Met deze innovatieve data-analyse draagt dit project bij aan een gezondere leefomgeving voor alle Eindhovenaren.’
Inzoomen waar de lucht het zwaarst drukt
Volgens Fred Hartendorf van TNO maakt die bundeling het verschil. ‘We weten hierdoor steeds meer. De datasets worden verfijnder, waardoor je veel beter kunt inzoomen op waar de pijn zit.’ Soms is dat op plekken die je meteen zou verwachten, zoals drukke verkeersaders tijdens de spits. Maar vaak zit de kracht juist in de combinatie met bevolkingsdynamiek, ziet ook Rob. ‘Als je luchtkwaliteit koppelt aan plekken waar veel mensen zijn, zie je ineens waar die hotspots zitten. Dat helpt niet alleen bij begrijpen waarom het daar fout gaat, maar vooral bij hoe je de stad nog beter kunt ontwerpen.’
Voorspelbaarheid biedt houvast
Dat kan heel concreet zijn. ‘Luchtkwaliteit volgt vaste patronen’, vertelt Fred. ‘De concentraties stijgen in de ochtend, zakken daarna weg, en pieken later opnieuw.’ En ook inwoners bewegen voorspelbaar. ‘Mensen nemen vaak precies dezelfde routes. Dat zie je terug in de data, en dat betekent dat je heel gericht kunt kijken waar maatregelen het meeste effect hebben.’ DynaPopeX geeft Eindhoven handvatten voor deze keuzes. Rob: ‘Als je weet dat mensen elke dag dezelfde route fietsen, en je weet hoe de luchtkwaliteit daar op verschillende momenten is, dan kun je beslissen of dat wel de gezondste route is. Want als je veertig jaar lang door die vervuiling fietst, heeft dat impact op je gezondheid.’
Die inzichten spelen al mee in de Omgevingsvisie. Eindhoven werkt met het principe van ‘groene wiggen’: groene gebieden met wandel- en fietsroutes waar langzaam verkeer de ruimte krijgt en gescheiden wordt van de drukste verkeersstromen. Ook woningbouw wordt anders bekeken, zo zegt Rob. ‘Je wilt niet dat mensen vooral op zwaar belaste plekken terechtkomen. Met deze data, die we verwerken tot integrale gezondheidskaart, kunnen we veel beter bepalen waar je verantwoord woningen kunt toevoegen.’
Scherper beleid
Eindhoven werkt al langer aan schonere lucht, onder andere met de zero-emissiezone binnen de ring. Zo worden bestelbusjes al grotendeels geweerd en zijn er subsidies om bijvoorbeeld scooters van de weg te halen. Rob ziet dat de nieuwe inzichten helpen om beleid scherper te maken. ‘Met deze informatie kunnen we veel beter bepalen waar we moeten beginnen. In sommige buurten ligt de blootstelling aan vervuilde lucht hoger dan in andere. Met deze data kunnen we daar sneller op inspelen.’ De inzichten helpen ook bij toekomstig onderzoek. Enquêtes worden gerichter, omdat duidelijker is welke vragen op welke plekken relevant zijn.
Puzzelen aan een gezondere stad
Het project draait op een samenwerking tussen vijf partners die elkaar binnen Eindhoven Engine opzoeken. ‘Dit kun je niet als één partij doen. De kracht zit in de samenwerking tussen gemeente, kennisinstellingen en bedrijven, waardoor inzichten sneller en breder toepasbaar zijn’, zegt Fred. De Regio Deal-gelden geven die samenwerking precies de ruimte die nodig is. Fred: ‘Doordat er langjarige middelen beschikbaar zijn, kunnen we datasets verfijnen en echt doorbouwen richting maatregelen die bewoners merken. Zonder die Regio Deal zouden we een deel van die stappen simpelweg niet kunnen zetten.’